سد گتوند

سدّ گُتوَند بالا، یکی از بزرگ‌ترین سدهای ایران بر روی رودخانه کارون است. این سد در فاصله ۳۸۰ کیلومتری از ریزشگاه رودخانه کارون، در فاصله ۲۵ کیلومتری شوشتر[۵] و در ۱۰ کیلومتری گتوند در استان خوزستان قرار دارد.[۶] سد گتوند آخرین سد قابل احداث بر روی رودخانه کارون است. دریاچه این سد با مخزنی ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعبی دومین دریاچه مصنوعی بزرگ کشور (پس از سد کرخه[۶]) خواهد بود. ارتفاع این سد سنگریزه‌ای با هسته رسی ۱۸۲ متر است که بلندترین سد خاکی کشور محسوب می‌شود. عملیات اجرایی این طرح در سال ۱۳۷۶ آغاز شده‌است.[۵] این سد در میان سدهای ساخته‌شده و در دست ساخت بر روی کارون، از همه پایین‌دست‌تر قرار دارد.[۶]

اهداف ساخت سد

هدف از احداث سد و نیروگاه گتوند، تأمین بخشی از برق مورد نیاز کشور (۴٬۵۰۰ گیگاوات ساعت در سال) و کنترل سیلابهای فصلی کارون و نیز تنظیم آب کشاورزی پایین‌دست است. همچنین دریاچهٔ سد، پس از آبگیری می‌تواند به عنوان یک جاذبهٔ گردشگری برای منطقه درآید.

مسائل زیست‌محیطی

یکی از مهم‌ترین چالش‌های ایجاد شده پیرامون این سد، بحث وجود گنبدها و رگه‌های نمکی در اطراف محل آبگیری سد است؛ که پس از آبگیری سد به زیر آب رفته و منجر به افزایش شوری آب در پایین‌دست این سد شده‌است. پاره ای از کارشناسان محیط زیست و نظام مهندسی اعتقاد دارند که نزدیکی معدن نمک به محل سد گتوند علیا، در پروژه مطالعاتی این سد در نظر گرفته نشده و وجود این معدن در فاصله ۵ کیلومتری سد باعث شده‌است که پس از آبگیری و تشکیل دریاچه پشت سد، این معدن عظیم نمک که ذخیره نمک آن تا صدها میلیون تن برآورد شده‌است به کلی به زیر آب دریاچه فرورفته و این امر شوری آب رودخانه کارون را افزایش دهد.[۷] از طرف دیگر، به زیر آب رفتن مقدار زیادی از زمین‌های مرغوب و برخی از آثار باستانی و تخریب صدها اصله درخت از دیگر حاشیه‌های پیرامون آبگیری این سد هستند.[۷] با این حال، مدیر مطالعات طرح سد و نیروگاه گتوند علیا در این مورد اعلام کرد که رگه‌های موجود نمک با محل ساخت بدنه سد، در حدود ۴٫۵ کیلومتر فاصله داشته و به دلیل دوری زیاد این سازند از محل بدنه سد، هیچ گونه مشکلی در این زمینه وجود ندارد.

. مقدار انحلال نمک در مخزن سد گتوند در سال ۱۳۹۱ به بیشینه ۶ میلیون تن بوده‌است. این روند به تدریج کاهش یافته و در طی سال ۱۳۹۶ به ۲ میلیون تن کاهش داشته‌است. طی ۵ سال اول پس از آبگیری سد، حدود ۲۴ میلیون تن نمک در مخزن سد حل شده‌است که از این میزان ۱۷ میلیون تن از این سد خارج شده و وارد کارون شده‌است و هفت میلیون تن، نمکی است که در مخزن سد وجود دارد.

  • بلندترین سد خاکی کشور
  • دارای بزرگترین مخزن آبی بر روی رودخانه کارون
  • دارای بیشترین میزان تولید انرژی برق آبی در میان نیروگاه‌های آبی کشور
  • دارای بزرگترین تونل‌های انحراف و آب‌رسان کشور از لحاظ طول و سطح مقطع
  • پروژه عظیم ساخت نیروگاه و سد گتوند علیا ویژگی های شاخصی دارد که عبارتند از:

    سد گتوند علیا بلندترین سد خاکی کشور با 182 متر ارتفاع از نوع سنگ ریزه ای با هسته ای رسی دارای حجم کل مخزن 4.5 میلیارد متر مکعب است. این سد عمیق ترین دیوار خاکی آب بند با وسعت 42 هزار متر مربع در جهان را به خود اختصاص داده است. سیستم ترکیبی دیوار آب بند سد گتوند علیا منحصر به فرد است. همچنین طویل ترین تونل های آبرسان نیروگاه را با طول 27 کیلومتر دارد. ضمن اینکه نیرگاه برق آبی گتوند علیا بیشترین تولید برق در کشور را یعنی سالانه 4 هزار و 250 گیگاوات انرژی برق آبی خواهد داشت. سد گتوند پر هزینه ترین سد کشور است. و مخزن آن گنجایش 5 میلیارد متر مکعب معادل 28 برابر سد کرج در استان تهران را دارا می باشد.

    از جمله مشخصات عمومی پروژه می توان به موارد زیر اشاره کرد :

    29 میلیون متر مکعب سنگ برداری و خاکبرداری، 28.5 میلیون متر مکعب خاکبرداری بدنه، 1.4 میلیون متر مکعب عملیات بتن ریزی، 1.85 میلیون متر مکعب حفاری زیرزمینی، در این پروژه صورت گرفته و 740 هزار متر طول تزریق آب بند و تحکیمی  و همچنین 42 هزار متر مربع دیوار آب بند است. تونل های آب رسان نیروگاه به طول 27 کیلومتر احداث شده است.

    سد گتوند، پس از ساخت، دومین مخزن آبی ایران پس از کرخه و بزرگ‌ترین مخزن آبی بر روی کارون خواهد شد. این سد در بین سدهای ساخته‌شده و در دست ساخت بر روی کارون، از همه پایین‌دست‌تر قرار دارد.
  • مجری و کارفرمای پروژه :

    شرکت مهندسی سپاه سد است که وابسته به قرارگاه سارندگی خاتم انبیاء می باشد و برای انجام فعالیت های خود ضمن بهره گیری از آخرین تکنولوژی های دنیا و ماشین آلات پیشرفته از جمله بولتک، جانبودریل و روت هدر برای اولین بار در صنعت سد سازی کشور از سیستم آتشباری نانل استفاده کرده است.

    به گفته مسئولان ذیربط در مراحل ساخت این سد رکودهای جالبی به ثبت رسیده که از آن جمله می تواند به 51 هزار مترمکعب خاکریزی در یک روز اشاره کرد.

    از ابتدای پروژه یعنی از سال 1380 تا کنون 360 پیمانکار داخلی در احداث ساخت نیروگاه و سد گتوند به فعالیت پرداخته اند که هم اکنون این میزان به نصف تقلیل یافته است یعنی 180 پیمانکار مشغول کار در این پروژه هستند. ضمن اینکه در حال حاضر برای 7 هزار و 700 نفر به صورت مستقیم و غیر مستقیم کار ایجاد شده است.
  • هزینه ساخت سد گتوند حدود چهار هزار میلیارد تومان است.