🌐پایان تلخ رؤیای جریان 

«اسلام سیاسی و نواندیش» در سودان

راوی #اندیشه: (https://www.aljazeera.net/File/GetImageCustom/7c12d6f4-feb3-4048-b42b-387da8be775a/1171/580) 

یکی دیگر از حکومت‌های آفریقایی که به دست اخوان‌المسلمین و مدافعان «اسلام سیاسی» برآمده بود، قربانی ناکارآمدی، فساد، خودکامگی و دخالت خارجی شد و طی یک کودتای نظامی و با حمایت گسترده مردم به زیر کشیده شد.
سی سال پیش که افسر گمنامی به نام عمر حسن البشیر با حمایت دکتر حسن الترابی؛ حقوقدان برجسته اسلام‌گرا و رهبر اخوان‌المسلمین سودان موفق به کودتای نظامی و تسلط بر قلب شمال شرق آفریقا شد، سودان بزرگ‌ترین کشور آفریقا و جهان عرب بود. اکنون در پایان حکومت ژنرال بشیر، با جدایی بخش مسیحی‌نشین جنوبی، سودان دومین کشور جهان عرب و سومین کشور آفریقایی با میلیون‌ها گرسنه و میزان بالای فساد و اختلاس است. بشیر که به کمک ترابی به قدرت رسیده و 11 سال از نفوذ و توان وی برای تثبیت خود بهره گرفته بود، مرشد و نظریه‌پرداز اسلام سیاسی و مغز متفکر «انقلاب ملی 1989 سودان» را از قدرت حذف و بارها زندانی کرد. ترابی سه سال پیش در 84 سالگی درگذشت و روزهای انحطاط و سقوط حکومتی را که خود بنیانگذاری و تثبیت کرده بود، ندید.
ترابی؛ اسلام‌شناس اهل سنت، حقوقدان دانش‌آموخته لندن و سوربن فرانسه و سیاستمداری باتجربه بود. بدون نفوذ و تلاش او بشیر نمی‌توانست حاکم سودان شود. همزمان با ترابی، اسلام‌گرایان در الجزایر و تونس نیز با الهام از اخوان‌المسلمین مصر و انقلاب اسلامی ایران، در دهه پایانی قرن بیستم به موفقیت‌هایی در آفریقا دست یافته بودند، اما تبعیت از بنیادگرایی مدل مصر سبب شد که اسلام‌گرایان الجزایر با وجود پیروزی در انتخابات، در نطفه خفه شوند و از حمایت مردمی نیز بهره نبرند. همان بلایی که شش سال پیش بر سر اخوان مصر آمد و با وجود پیروزی در انتخابات آزاد، قربانی بی‌تدبیری‌ و افراط‌گرایی مذهبی خود شده و حذف شدند.
دکتر حسن الترابی اما از همان ابتدا کوشید اقتضائات دنیای مدرن را درک کند و از ارائه چهره‌ای عقل‌ستیز و ضد مدرنیته از اسلام سیاسی بپرهیزد. او اگرچه تاثیرپذیری خود از اخوان مصر و انقلابیون ایران را انکار نمی‌کرد، اما می‌کوشید در قامت یک نواندیش مسلمان ظاهر شود. وی در کتاب‌هایی چون «تجدید الفکر الاسلامی»، «تجدید اصول الفقه» و «قضایا الوحدة و الحریة» که در دهه هشتاد نوشته بود، با صراحت از آزادی دینی و سیاسی مردم دفاع می‌کرد و می‌گفت حکومت حق ندارد حتی عقاید قانونی و متعارف را به مردم تحمیل کند. او اگرچه حاکمیت نهایی را متعلق به خدا می‌دانست، اما می‌گفت در عمل، این مردم هستند که بر سرنوشت خود حاکمیت دارند. به باور مغز متفکر پیشین نظام سرنگون‌شده سودان، شریعت و فقها برای تحدید اختیارات دولت‌ها آمده‌اند و دست مردم را برای اداره امورشان باز می‌گذارند. از همین منظر بود که او از «امر به معروف» به عنوان منشأ تکثرگرایی اجتماعی دفاع می‌کرد و لزوم دموکراسی و مردم‌سالاری را تا نهاد خانواده نیز تسری می‌داد.
شیخ حسن الترابی استبداد سیاسی را با روح شریعت اسلام در تضاد می‌دید و می‌گفت انسان حتی به پرستش خداوند نیز باید متقاعد شود و نه مجبور. او زمانی که تازه به قدرت رسیده بود، به خبرنگار غربی گفت که مذهب نمی‌تواند تحمیلی باشد؛ چراکه مذهب از ناحیه خداوند است و خداوند با تحمیلی که منجر به ریاکاری شود مخالف است.
رهبر اخوان‌المسلمین سودان با همین مبانی فکری بود که مورد بی‌اعتنایی اخوان‌المسلمین مصر قرار داشت. وی حتی خواهان بازنگری در فقه اسلامی بود تا شریعت بر اساس مقاصد عمومی آن همچون عدالت بازتعریف شود. مرشد فکری و دینی جریان اسلام سیاسی شرق آفریقا حتی از حقوق مدرن زنان دفاع می‌کرد و می‌گفت جدایی زنان از جامعه در طول تاریخ، نتیجه اسلام نیست و زاییده تفسیر نادرست از نصوص و متون دینی بوده و باید برای احیای حقوق زنان در اسلام اصیل، نگاه مردانه به دین کنار گذاشته شود. فراتر از این ها، ترابی در کتاب «تجدید اصول الفقه» خواهان بازنگری در مبنای ارسطویی فقه اسلامی شده بود تا فقها از محدودیت‌های تاریخی رها شده و منطبق با نیازهای امروز فتوا دهند.
ترابی در مقام یک سیاستمدار، فردی عملگرا و مصلحت‌اندیش بود و برای رهایی کشورش از فشارهای خارجی، حتی حاضر شد کارلوس؛ مارکسیست انقلابی مشهور قرن بیستم را طی معامله‌ای در سال 1994 به فرانسه تحویل دهد تا پاریس در مقابل آمریکا که سودان را کشوری تروریست دانسته بود قرار گیرد. 

با پایان دوران همکاری ترابی و بشیر، نظام سیاسی سودان نیز که قرار بود الگوی نوین جهان اسلام و نماد نواندیشی باشد، روزبه‌روز مستبدتر و فاسدتر شد. ترابی در سال‌های پیری بارها زندانی شد و در کسوت رهبر مخالفان درگذشت.
اکنون حکومت بشیر با اعتراضات مردم و دخالت ارتش پایان یافته و ناکامی تلخ دیگری در ذائقه جریان اسلام سیاسی و نواندیش ماندگار شده است.


@rawinews