بلای بلاهت
📝بلای بلاهت
🔹️نعمت الله فاضلی، ۱۲ بهمن ۱۴۰۴
✅ایران در سال ۱۲۲۰ میلادی (حدود هشتصد سال پیش) "تمدُّن باستانی" بود که به نوشته جک ودر فورد "ثروتمدترین کشور جهان و پیشرفته‌ترین مملکت در تمامی شاخه‌های علوم از ستاره‌شناسی و ریاضیات گرفته تا کشاورزی و زبان‌شناسی" بود و "بالاترین نرخ سواد همگانی در جهان" را داشت. به طوری که "تقریباً در هر روستا دست کم چند نفری یافت می‌شدند که می‌توانستند قرآن بخوانند و قوانین اسلام را تفسیر کنند".
🔻بله، جک ودر فورد انسان‌شناس و مورّخ مشهور آمریکایی در ۲۰۰۴ در کتابش "چنگیزخان و ساختن جهان مدرن" نشان می‌دهد ایرانیان در آغاز قرن سیزدهم میلادی "به تمدُّنی در سطح جهانی و با بازرگانی، فناوری و آموزش‌های عمومی بسیار پیشرفته دست یافته بودند". اما ناگهان همه چیز در یک سال با هجوم ویرانگر و برق‌آسای "تموجین" یا همان "چینگیزخان" (که ایرانی‌ها او را چنگیز نامیدند و به این نام هم در جهان خوانده شد) نابود شد.
✅ودر فورد به نقل منابع متعدّد تاریخی قصّۀ غمبار این هجوم تمدّن‌برانداز مغولان به ایران را روایت می‌کند. بعد از هشتصد سال هنوز نتوانسته‌ایم به آن جایگاه جهانی برسیم که تا ۱۲۲۰ میلادی رسیده بودیم. هرگز نتوانستیم ویرانی‌های عظیم هجوم مغولان را جبران کنیم. ودر فورد می‌نویسد در میان هجوم‌های مغولان به سراسر جهان، هجوم‌شان به ایران بیشترین آسیب‌ها و ویرانی‌ها را داشت.
🔻اما قصّۀ این هجوم چه بود؟ باورش سخت است. مطلقاً باورکردنی نیست. یک بلاهت محض و بسیار پیش پا افتاده باعث و بانی نابودی تمدّن ایرانی شد. این بلاهت چنان بزرگ و ناباورکردنی است که پل تابوری در کتاب "تاریخچه بلاهت" آن را یکی از شاهکارهای بلاهت بشر می‌داند! بگذارید خلاصه‌اش را بگویم. اما حتما "چنگیزخان و ساختن دنیای مدرن" را خودتان با دقت و تامل بخوانید.
✅در سال ۱۲۱۷ چنگیزخان نامه‌ای به سلطان محمد خوارزمشاه می‌نویسد و با سه سفیر و هدایایی به نزد خوارزمشاه می‌فرستد و خواهان پیوند دوستی و تجارت می‌شود. خوارزمشاه هم موافقت می‌کند. چنگیزخان در پی این معاهده دوستی، کاروانی مرکب از چهارصدوپنجاه بازرگان اکنده از اجناس فاخر و گرانبها عازم ایران می‌کند. در راه والی شهر اُترار (در قزّاقستان امروزی) این کاروان را غارت و بازرگانان را می‌کُشد. خبر به چنگیز می‌رسد.
🔻 چنگیز نمایندگانی نزد خوارزمشاه فرستاد و برای حاکم اُترار درخواست مجازات کرد. حاکم اُترار دایی سلطان محمّد بود و مادر سلطان هم نفوذ و قدرت عظیمی داشت و برای نجات جان برادرش مانع از اجابت درخواست چنگیز شد و برخی فرستادگان چنگیز را کُشت. چنگیز با شنیدن این خبر "اکنده از خشم، تحقیر و سرخوردگی" به قُلّۀ بورقان قالدون، کوه مقدّس خود رفت و " سر خود برهنه کرد و سه شبانه‌روز به درگاه خدا نالید که من آغازگر این فتنه نبودم، از تو می‌خواهم که به من نیروی لازم برای گرفتن انتقام عطا کنی". و سپس با اندیشۀ کار و فراهمکردن کارزار از کوه فرود آملد.
✅و چنین بود در ۱۲۲۰ وحشیانه به بخارا هجوم برد و فتح تمام امپراتوری خوارزم آغاز شد. حملۀ والی اُترار به کاروان بازرگانان مغول به تعبیر عطاملک جُوینی در کتابش "تاریخ جهانگشا" تنها یک کاروان را از بین نبرد، " جهانی را ویران و عالمی را پریشان کرد".
🔻چنگیزخان و سپاهیانش، ایران متمدّن و متمدّن‌ترین کشور جهان در آن زمان را نابود کردند، چنان که دیگر ایران نتوانست تا کنون هرگز به آن جایگاه بزرگ و باشکوه برسد. ایران در سد سیزدهم بزرگ‌ترین هزینۀ بلاهت را پرداخت کرد.
✅ هر چند باربارا تاکمن در شاهکارش "تاریخ بی‌خردی" نشان می‌دهد از "تروا تا ویتنام" امپراتورهای خودخواه و متکبّر همواره تاوان سنگین بلاهت و بی‌خردی پرداخته و این تاوان را بر ملّت‌هایشان تحمیل کرده اند.